Sadələşdirilmiş Vergi Sistemindən Ümumi Sistəmə Keçidin Problemləri və Təkliflər

Giriş

Azərbaycan Respublikasında kiçik və orta sahibkarlığın inkişafını stimullaşdırmaq məqsədilə sadələşdirilmiş vergi sistemi tətbiq edilir. Bu sistemin əsas üstünlükləri sadə hesabatlıq və aşağı vergi dərəcəsidir. Lakin sahibkarın dövriyyəsi artdıqca o, məcburən ümumi vergi sisteminə keçməlidir. Bu keçid bir çox hallarda sahibkarlar üçün ciddi çətinliklər yaradır və mövcud sistemin qeyri-effektivliyini ortaya çıxarır.

Problemin mahiyyəti

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi, müəyyən limitə qədər dövriyyə həyata keçirdikdə (məsələn, illik 200,000 AZN), 2% və ya 4% dərəcə ilə vergi ödəyir və əlavə dəyər vergisi (ƏDV) ödəməkdən azaddır.

Lakin bu limiti keçdikdə:

Sahibkar ƏDV ödəyicisinə çevrilir;

Gəlirdən çıxılan xərclər düzgün sənədlərlə əsaslandırılmalıdır;

Dəqiq uçot və mühasibatlıq aparmaq zərurəti yaranır;

Yeni vergi hesabat formaları və elektron bəyannamələr təqdim edilməlidir;

Çox vaxt əlavə maliyyə və mühasibatlıq xərcləri yaranır.

Bu ani keçid bir çox sahibkarın:

Yanlış hesablama aparmasına,

Vergi borcları ilə üzləşməsinə,

Motivasiya itirməsinə səbəb olur.

Misal (Real vəziyyətə əsaslanan)

Bakıda fəaliyyət göstərən bir fərdi sahibkar 5 il ərzində sadələşdirilmiş vergi sistemi ilə işləyir. 2024-cü ildə dövriyyəsi 210,000 AZN olur və avtomatik olaraq ümumi vergi sisteminə keçirilir. Lakin sahibkarın əlavə xərc uçot sistemləri yoxdur, ƏDV üzrə sənədləri tamamlanmayıb və xərclərinin bir hissəsi nağd şəkildə həyata keçirilib. Bu səbəbdən:

ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınır və əlavə 18% vergi yükü yaranır;

Gəlirdən çıxıla bilməyən xərclərə görə gəlir vergisi də artır;

Cərimələr və faizlərlə vergi borcu yaranır.

Problemin səbəbləri

Keçid dövrünün olmaması – Sahibkara hazırlıq üçün vaxt verilmir.

Maarifləndirmə zəifliyi – Sahibkar sistem fərqlərini və risklərini əvvəlcədən bilmir.

Xərclərin sənədləşmə tələbləri – Sadələşdirilmiş vergi rejimində uçot aparılmadığından keçiddə problem yaranır.

ƏDV sisteminin mürəkkəbliyi – Kiçik sahibkarların bu sahədə təcrübəsi azdır.

Həll təklifləri

Keçid üçün güzəştli dövr tətbiq olunmalıdır – məsələn, 6 ay ərzində ƏDV qeydiyyatından istisna olunma və məhdud hesabat tələbləri ilə adaptasiya mərhələsi.

Sahibkarlar üçün təlim və dəstək proqramları həyata keçirilməlidir.

Xərclərin sənədsiz hissəsinin müəyyən limiti olmalıdır – keçid ilində məhdud miqdarda sənədsiz xərc çıxılmasına imkan verilsin.

Mikro sahibkarlar üçün aralıq vergi rejimi tətbiq edilə bilər – tam sadələşdirilmiş və ümumi rejim arasında "yarı-əsaslı" sistem.

Rəqəmsal mühasibatlıq alətləri pulsuz və ya güzəştli təqdim olunmalıdır.

Nəticə

Sadələşdirilmiş sistemdən ümumi vergi sisteminə keçid sahibkarlar üçün ciddi struktur və maliyyə çətinlikləri yaradır. Bu vəziyyət sahibkarlıq fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir, bəzi hallarda isə vergidən yayınma hallarını təşviq edir. Problemin həlli üçün qanunvericilikdə çevik keçid mexanizmləri, dövlət dəstəyi və texniki imkanlar təmin edilməlidir.