Sadələşdirilmiş Vergi Sistemi və Mikro Sahibkarların Qarşılaşdığı Problemlər

Giriş

Azərbaycanda kiçik və mikro sahibkarların dəstəklənməsi məqsədilə sadələşdirilmiş vergi sistemi tətbiq olunur. Bu sistem, əsasən ticarət, xidmət və istehsalatla məşğul olan, illik dövriyyəsi müəyyən həddi aşmayan sahibkarlıq subyektlərinə şamil edilir. Məqsəd vergi yükünü azaltmaq, hesabatlılığı sadələşdirmək və sahibkarlığın inkişafına təkan verməkdir. Lakin bu sistemin tətbiqi zamanı bir sıra praktiki və hüquqi problemlər ortaya çıxır.

Əsas Problem: Gəlir və Xərcin Nəzərə Alınmaması

Sadələşdirilmiş vergi sistemində vergi ödəyicisinin gəlirindən asılı olaraq sabit faizlə vergi tutulur (məsələn, Bakıda 4%, regionlarda 2%). Amma bu zaman xərclər nəzərə alınmır. Bu isə xüsusilə az marjla çalışan mikro sahibkarlar üçün ədalətsiz vəziyyət yaradır.

Misal:
Bir mikro sahibkar illik 100,000 manat dövriyyə əldə edir. Onun mal alışına, əmək haqqına, icarəyə və digər xərclərə 90,000 manat xərci çıxır. Faktiki qazancı cəmi 10,000 manatdır. Lakin o, 100,000 x 4% = 4,000 manat vergi ödəməlidir. Bu isə faktiki qazancının 40%-ni təşkil edir. Bu cür vəziyyət vergi yükünün yüksək olması ilə nəticələnir.

Digər Problemlər

Süni olaraq dövriyyəni gizlətmək meyli:
Sahibkarlar bəzən dövriyyəni 200,000 manat həddindən aşağı saxlamaq üçün mühasibatlıq sənədlərində real göstəriciləri azaldırlar. Bu da kölgə iqtisadiyyatı riskini artırır.

Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV) ilə toqquşma:
Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri ƏDV ödəmədikləri üçün ƏDV-li müştərilərlə əməkdaşlıqda çətinlik yaşayırlar. Xüsusən iri şirkətlər ƏDV-ni geri ala bilmədikləri üçün bu sahibkarlarla işləməyə maraq göstərmirlər.

İnkişaf məhdudiyyəti:
Bir çox mikro sahibkar dövriyyəni artırmaq istəmir, çünki sadələşdirilmiş sistemdən çıxaraq daha mürəkkəb və xərcli ümumi vergi rejiminə keçmək istəmir.

Təkliflər və Həll Yolları

Xərclərin nəzərə alındığı hibrid sistemin tətbiqi: Mikro sahibkarlara xərclərini sənədlə təsdiq etdikləri halda gəlirə əsaslanan vergi yox, xalis gəlirə əsaslanan sadələşdirilmiş vergi tətbiq oluna bilər.

Vergi güzəştlərinin artırılması: Əməkhaqqı fondu, investisiya xərcləri kimi sahələrdə güzəştlər tətbiq edilməklə sahibkarın motivasiyası artırıla bilər.

Məcburi elektron uçotun təşviqi: Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri üçün sadə e-portal vasitəsilə xərclərin və gəlirlərin izlənməsi asanlaşdırılmalıdır.

Nəticə

Sadələşdirilmiş vergi sistemi ümumilikdə faydalı olsa da, bəzi hallarda ədalətsiz nəticələrə və sahibkarlığın süni məhdudlaşdırılmasına səbəb olur. Xüsusilə xərcləri çox, qazancı az olan mikro sahibkarlar üçün bu sistem təkmilləşdirilməlidir. Vergi siyasətində bu kateqoriyaya daha həssas yanaşmaqla həm vergi gəlirləri qoruna, həm də sahibkarlıq daha şəffaf şəkildə inkişaf etdirilə bilər.