Əmək Müqaviləsiz İş və Vergidən Yayınma Problemi

Giriş

Azərbaycanda qeyri-rəsmi məşğulluq, xüsusilə də əmək müqaviləsi olmadan fəaliyyət göstərən şəxslərin sayı az deyil. Bu şəxslər, əsasən tikinti, kənd təsərrüfatı, məişət xidməti (bərbər, dərzi, təmirçi və s.) sahələrində çalışırlar. Onların çoxu vergi orqanlarında qeydiyyatda deyil, bu isə həm vergi itkilərinə, həm də sosial təminat problemlərinə səbəb olur.

Əsas Problem: Vergi qeydiyyatından yayınma və sosial təminatsızlıq

Əmək müqaviləsi bağlamadan fəaliyyət göstərən fiziki şəxslər aşağıdakı hallarda problem yaradır:

Vergidən yayınırlar – Çünki rəsmi qeydiyyatda olmadıqları üçün heç bir vergi ödənişi həyata keçirmirlər.

Sosial sığorta haqları ödənilmir – Bu da onların gələcəkdə pensiya hüququnun olmamasına, müalicə və məzuniyyət hüququndan məhrum qalmasına səbəb olur.

Dövlət üçün böyük vergi itkisi yaranır – Qeyri-rəsmi işçilərin böyük bir hissəsi əməkhaqqı alır, lakin dövlətdən tamamilə gizli qalır. Bu isə dövlət büdcəsinə zərər vurur.

Nümunə:

Bir tikinti şirkəti 20 fəhləni əmək müqaviləsi olmadan işə cəlb edir. Hər fəhləyə ayda 600 manat maaş verir. Əgər rəsmi müqavilə bağlansa idi, bu 20 nəfər üçün sosial sığorta və gəlir vergisi daxil olmaqla ayda təxminən 8,000 – 10,000 manat vergi ödənəcəkdi. Bu vəsaitdən dövlət tamamilə məhrum qalır.

Səbəblər:

Sahibkarların xərclərini azaltmaq istəyi

Qeyri-rəsmi işçilərin vergiyə və rəsmi uçota inamsızlığı

Nəzarətin zəif olması, xüsusən də rayon və kənd yerlərində

Rəsmi qeydiyyat prosedurlarının çətin və vaxt aparan olması

Hüquqi Nəticələr:

Vergi Məcəlləsinə və Əmək Məcəlləsinə əsasən, əmək müqaviləsi bağlamadan işçi çalışdırmaq qanunsuzdur. Bu hal aşkarlanarsa:

İşəgötürənə cərimə (fiziki şəxs üçün 1000 – 5000 manat)

Vergidən yayınma halları üzrə əlavə yoxlamalar və sanksiyalar

İşçi hüquqlarının pozulması ilə bağlı əmək müfəttişliyi tərəfindən tədbirlər

Həll Yolları və Təkliflər

Sadələşdirilmiş vergi və qeydiyyat prosedurlarının tətbiqi: Fərdi şəkildə çalışan ustalar və xidmət sahəsində olanlar üçün mobil tətbiq və ya SMS vasitəsilə qeydiyyat və vergi ödənişi mümkün olmalıdır.

Maliyyə təşviqləri: Əmək müqaviləsi bağlayan işəgötürənlərə vergi güzəştləri tətbiq oluna bilər.

Maarifləndirmə kampaniyaları: Xüsusilə regionlarda qeyri-rəsmi işin hüquqi və sosial riskləri haqqında məlumatlandırma artırılmalıdır.

Elektron nəzarətin gücləndirilməsi: POS terminallar, e-qaimə, və e-portal vasitəsilə gəlir izlənməsi və müqaviləsiz iş hallarının aşkarlanması asanlaşdırıla bilər.

Nəticə

Qeyri-rəsmi məşğulluq və əmək müqaviləsiz fəaliyyət həm dövlət üçün vergi itkisi, həm də vətəndaşlar üçün sosial təminat itkisi yaradır. Bu problemin aradan qaldırılması üçün həm nəzarət gücləndirilməli, həm də insanların öz iradəsi ilə könüllü qeydiyyatını stimullaşdıran addımlar atılmalıdır.